Khám Phá Loài Tê Tê Quý Hiếm: Di sản Tự Nhiên Của Đông Nam Á

Loài tê tê quý giá đang gặp nguy hiểm chỉ xuất hiện ở Đông Nam Á, bao gồm cả Việt Nam.

Trong bối cảnh tình hình động vật hoang dã bị đe dọa bởi nạn săn bắt không bền vững, tê tê đã trở thành biểu tượng cho các nỗ lực cứu trợ động vật hoang dã đang bị đe dọa tuyệt chủng.

Hình ảnh một con tê tê đang ngáp ở Khu bảo tồn Khamab Kalahari, Nam Phi. (Nguồn: Workingwithwildlife).

Theo báo cáo của Hiệp hội Bảo tồn Động vật Hoang dã quốc tế (WCS), hoạt động buôn bán động vật hoang dã bất hợp pháp mang lại lợi nhuận hàng năm lên tới 10 tỷ đô la Mỹ. Ngoài ra, ngành công nghiệp gỗ bất hợp pháp kiếm được 7 tỷ đô la mỗi năm, trong khi buôn bán thủy sản trái phép cũng có giá trị lên đến 9,5 tỷ đô la mỗi năm.

Nếu tính tổng các hoạt động buôn bán động vật hoang dã, chúng được xếp hạng đứng thứ 4 trong danh sách các hoạt động buôn bán bất hợp pháp trên toàn cầu, chỉ sau ma túy, buôn người và hàng giả.

Các nguyên nhân chính dẫn đến nạn buôn bán động vật hoang dã bất hợp pháp bao gồm nhu cầu tiêu thụ ngày càng cao từ thị trường toàn cầu: Thịt rừng, nguyên liệu cho y học cổ truyền, vật nuôi đặc biệt, và nhiều sản phẩm trang trí khác.

Thật đáng tiếc cho loài tê tê!

Loài động vật có bản chất nhút nhát này đang phải đối mặt với nguy cơ tuyệt chủng bởi chính những con người đang tiêu thụ chúng nhằm phục vụ cho những niềm tin sai lầm về tác dụng chữa bệnh.

Tê tê là loài động vật có vú duy nhất có lớp vảy bao phủ toàn thân, giúp chúng bảo vệ mình khỏi kẻ thù. Những lớp vảy này được làm từ keratin – loại protein cũng có trong móng tay của con người, tạo thành lớp bảo vệ khó bị tổn thương trước các loài săn mồi như sư tử, báo và linh cẩu. Khi đối mặt với nguy hiểm, tê tê có khả năng cuộn tròn lại thành một quả bóng chống lại kẻ thù.

Tê tê cuộn tròn mình trong tư thế phòng thủ. (Ảnh chụp tại Khu bảo tồn Khamab Kalahari/Workingwithwildlife).

Mỗi con tê tê có khả năng tiêu thụ đủ khối lượng mối để bảo tồn hơn 40 mẫu Anh đất, một yếu tố quan trọng giúp duy trì sức khỏe của hệ sinh thái. Thật đáng buồn, lớp vảy bảo vệ này lại là lý do chính dẫn đến việc loài này bị con người săn bắt đến mức gần như tuyệt chủng. Tê tê hiện đang là loài động vật có vú hoang dã bị buôn bán nhiều nhất trên thế giới, theo thông tin từ Tổ chức Cứu trợ Hoang dã WildAid (Mỹ).

Trên thế giới hiện có 8 loài tê tê, tất cả đều nằm trong Sách Đỏ của Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế (IUCN) với phân loại từ Cực kỳ nguy cấp, Đe dọa tuyệt chủng (CR) đến Nguy cấp (EN) và Bị đe dọa tuyệt chủng (VU). Mọi loài đều được bảo vệ theo các quy định pháp luật quốc gia và quốc tế.

Dù đã được bảo vệ, nạn săn trộm tê tê cho thịt và vảy vẫn diễn ra mạnh mẽ. Từ châu Á đến châu Phi, tất cả các loài tê tê như tê tê Java, tê tê vàng, hay tê tê đất khổng lồ đều bị săn lùng.

Theo thông tin từ Worldwildlife, trong giai đoạn từ 2011 đến 2013, ước tính có khoảng 116.990 đến 233.980 con tê tê bị giết, con số này chỉ phản ánh một phần nhỏ trong hoạt động buôn bán ngầm rộng lớn. Các chuyên gia cho rằng số vụ bắt giữ chỉ chiếm 10% tổng số lượng tê tê trong hoạt động buôn lậu.

Vậy tê tê thuộc loài nào đang đứng trước nguy cơ tuyệt chủng cao nhất?

Tê tê Java – Kho báu tự nhiên của Đông Nam Á và Việt Nam

Trong số 8 loài tê tê hiện có, tê tê Java (danh pháp khoa học: Manis javanica) là loài đang ở trong tình trạng Cực kỳ nguy cấp (CR) theo phân loại của Sách Đỏ IUCN năm 2019, với quần thể giảm một cách nghiêm trọng lên tới 80% trong vòng 21 năm qua.

[Hai loài tê tê khác cũng thuộc phân hạng CR là tê tê Philippines (Manis culionensis) và tê tê Trung Quốc (Manis pentadactyla). Tuy nhiên, bài viết này sẽ chỉ tập trung vào tê tê Java].

Tê tê Java là loài chỉ sống ở Đông Nam Á, trong đó có Việt Nam.

Tê tê Java – hay còn gọi là tê tê Sunda – là một trong bốn loài tê tê có mặt tại châu Á, còn ba loài còn lại sống tại châu Phi. Loài này chỉ tồn tại ở Đông Nam Á, sinh sống tại cả vùng đất liền và hải đảo của 9 quốc gia, bao gồm Việt Nam (miền Trung và miền Nam), Myanmar, Thái Lan, Lào, Campuchia, Malaysia, Singapore, Indonesia và Brunei.

Tổng chiều dài của tê tê Java trưởng thành dao động từ 75 đến 121 cm, trọng lượng có thể đạt 10 kg, với con đực thường lớn hơn con cái.

IUCN cho biết tê tê Java được phân loại là loài nguy cấp tại Việt Nam. Tại ba khu vực như Khu bảo tồn thiên nhiên Khe Nét (Quảng Bình), Khu bảo tồn thiên nhiên Kẻ Gỗ (Hà Tĩnh), và Vườn quốc gia Sông Thanh (Quảng Nam), quần thể tê tê Java đang suy giảm nghiêm trọng do bị săn bắn trong nhiều thập kỷ qua, đặc biệt là từ khoảng năm 1990, khi hoạt động buôn bán tê tê gia tăng mạnh mẽ.

Tê tê Java chủ yếu sống trong các rừng nguyên sinh và thứ sinh, rừng khộp thấp, và gần các khu định cư của con người.

Giống như nhiều loài tê tê khác, tê tê Java có thói quen hoạt động về đêm và sống đơn độc, ngoại trừ thời kỳ sinh sản, và chúng chủ yếu ăn kiến và mối. Loài này cũng đóng vai trò quan trọng trong việc kiểm soát quần thể côn trùng. Ngoài ra, chúng còn có thể tiêu thụ ấu trùng kiến, nhộng ong, ruồi, giun, dế và nhiều loại ấu trùng côn trùng khác.

Tê tê Java là tay leo trèo và bơi lội tài ba. (Ảnh: CC BY-SA 4.0).

Tê tê Java nổi bật với khả năng leo trèo và bơi lội, cho thấy chúng thích nghi tốt với các hệ sinh thái đất ngập nước, như khu vực U Minh ở Việt Nam.

Để bảo tồn đa dạng sinh học động thực vật tại Đông Nam Á cũng như trên toàn cầu, các quốc gia nơi tê tê Java sinh sống đã thực hiện các biện pháp bảo vệ pháp luật.

Trong đó, tê tê Java và loài tê tê đã được quốc tế công nhận là các loài cần được bảo vệ. Vào năm 2016, hơn 180 quốc gia đã ký kết một hiệp ước nhằm chấm dứt mọi hoạt động buôn bán tê tê và bảo vệ loài khỏi nguy cơ tuyệt chủng.

Quỹ Quốc tế Bảo vệ Thiên nhiên (WWF) và Tổ chức TRAFFIC đang hoạt động để ngăn chặn tội phạm liên quan đến động vật hoang dã.

Tại Việt Nam, Chính phủ đã ban hành Nghị định 06/2019/NĐ-CP vào năm 2019, phân loại tê tê Java nằm trong danh mục động vật rừng nguy cấp, quý, hiếm nhóm IB.

Không chỉ được pháp luật bảo vệ khỏi nạn săn bắn và buôn lậu, tê tê Java còn được các chuyên gia chăm sóc và thả về môi trường tự nhiên.