Cách các cơn bão được đặt tên: quy trình, vùng áp dụng và lý do

Khi một xoáy thuận nhiệt đới xuất hiện trên bản đồ thời tiết, người dân thường nghe một cái tên được lặp lại liên tục trên đài báo, bản tin và mạng xã hội. Tên gọi không chỉ là nhãn mác — nó là công cụ để truyền đạt nhanh chóng thông tin cảnh báo, tránh nhầm lẫn và giúp cơ quan khí tượng, báo chí và cộng đồng hành động kịp thời. Bài viết này giải thích ai quyết định tên bão, tại sao có khác biệt theo vùng và những quy tắc chính đang được áp dụng hiện nay.

Tại sao phải đặt tên cho bão?

Trước khi dùng tên riêng, các cơn bão thường được chỉ định bằng kinh độ, vĩ độ hoặc số thứ tự — những thông tin dài và khó nhớ. Việc gán tên ngắn gọn giúp:

• Giảm nhầm lẫn khi trao đổi thông tin bằng lời nói và văn bản giữa các đài khí tượng, tàu thuyền và cơ sở ven bờ.
• Tạo thuận lợi cho truyền thông trong việc thu hút sự chú ý công chúng tới các cảnh báo.
• Hỗ trợ việc ghi nhận và lưu trữ lịch sử các cơn bão một cách rõ ràng hơn.

Tóm tắt hành trình đặt tên: những cột mốc chính

Quy ước đặt tên cơn bão không xuất hiện một lúc mà phát triển theo thời gian. Một số mốc đáng chú ý trong lịch sử quy ước này đã xác định cách chúng ta đặt tên cho bão như hiện nay:

• Từ giữa thế kỷ 20, các khu vực hải dương bắt đầu sử dụng tên để gọi bão thay cho hệ thống số/kinh-vĩ độ.
• Sang đầu thập niên 1950 có các danh sách tên đầu tiên; đến năm 1953 ở một số khu vực tên bão ban đầu chỉ là tên nữ.
• Về sau, danh sách được điều chỉnh để xen kẽ tên nam và nữ; các bộ danh sách cũng dần được chuẩn hóa và luân phiên qua các năm.

Ai soạn và phê duyệt danh sách tên?

Khung điều phối chung do Tổ chức Khí tượng Thế giới (WMO) và các trung tâm khu vực quản lý. Bản danh sách tên thường được đề xuất bởi các Cơ quan Khí tượng Thủy văn Quốc gia (NMHSs) trong khu vực và sau đó được cơ quan tương ứng phê duyệt tại các cuộc họp chuyên môn diễn ra hàng năm hoặc hai năm một lần. Việc này giúp mỗi quốc gia có thể góp tiếng nói vào bộ tên dùng chung cho vùng mình theo dõi.

Quy tắc và khác biệt theo từng vùng

Mỗi vùng biển có quy ước riêng phù hợp với thực tế địa phương. Dưới đây là các nguyên tắc đáng chú ý áp dụng cho những khu vực hay quan tâm:

Khu vực Đại Tây Dương

Ở khu vực Đại Tây Dương, danh sách đặt tên gồm 21 tên cho mỗi năm và có 6 bộ danh sách được luân phiên theo chu kỳ sáu năm. Những chữ cái Q, U, X, Y và Z không được sử dụng khi lập danh sách tên.

Tây Bắc Thái Bình Dương và Biển Đông

Cho vùng Tây Bắc Thái Bình Dương và Biển Đông, các nước trong khu vực đóng góp tên — nhiều tên lấy cảm hứng từ địa danh, động thực vật hoặc các từ mang ý nghĩa văn hóa. Tổng hợp danh sách ở khu vực này gồm 140 tên do các quốc gia thành viên lựa chọn, chia thành nhóm để xoay vòng theo năm. Cơ quan phụ trách dự báo và đặt tên khu vực này là Cục Khí tượng Nhật Bản (JMA), một trong sáu trung tâm chuyên ngành theo hệ thống WMO.

Bắc Ấn Độ Dương

Từ năm 2020, khu vực Bắc Ấn Độ Dương áp dụng hệ thống đặt tên mới, sử dụng danh sách tên trung tính theo thứ tự bảng chữ cái do các nước trong khu vực cung cấp.

Trường hợp đặc thù: Philippines

Philippines duy trì cơ chế riêng: khi một xoáy thuận bước vào khu vực chịu trách nhiệm của họ (Philippine Area of Responsibility – PAR), cơ quan PAGASA sẽ gán một tên theo danh sách trong nước gồm 25 tên. Một ví dụ thực tế: khi bão Neoguri xuất hiện năm 2014 và tiến vào PAR, nó được đổi tên thành Florita theo quy định nội bộ của Philippines.

Nguyên tắc áp dụng khi đặt tên và khi loại tên

Không phải bất kỳ hệ thống khí quyển nào cũng được gán tên; chỉ những xoáy thuận nhiệt đới đạt mức bão mới được gán tên theo trình tự danh sách đã định. Ngoài ra, danh sách tên có thể được điều chỉnh:

• Nếu một tên gắn với thảm họa lớn gây thiệt hại nhân mạng và tài sản nặng nề, tên đó có thể bị loại bỏ khỏi danh sách để tránh gợi lại ký ức đau thương. WMO tổ chức bỏ phiếu theo đề xuất các quốc gia thành viên để quyết định việc này.
• Các quốc gia có quyền đề nghị thêm hoặc loại bỏ tên trong các cuộc họp ủy ban bão định kỳ.

Các ví dụ tên đã bị loại bỏ bao gồm Haiyan, Sandy, Katrina, Mitch và Tracy – đều là những cơn bão từng gây hậu quả lớn ở vùng chịu ảnh hưởng.

Quan hệ quốc tế đôi khi dẫn đến đề nghị bỏ tên của nhau. Chẳng hạn, Việt Nam đã đề nghị loại bỏ tên Chanchu (do Hàn Quốc đề xuất) sau khi cơn bão này gây thiệt hại nghiêm trọng ở Việt Nam; ngược lại, Hàn Quốc từng đề nghị loại bỏ tên Saomai do Việt Nam đề cử.

Phân loại cường độ liên quan đến tên gọi

Việc đặt tên gắn với ngưỡng cường độ: ở khu vực Tây Bắc Thái Bình Dương, theo Trung tâm Cảnh báo Bão Liên hợp (JTWC), một xoáy thuận được xếp vào cấp bão nếu có sức gió trong khoảng 73–148 km/h. Khi sức gió đạt từ 149 km/h trở lên, hệ thống được phân loại là siêu bão. Vì vậy, tên gọi được gán khi áp thấp nhiệt đới mạnh lên đến cấp bão trở lên.

Trường hợp thực tế: Sonca và Yagi

Đôi khi một tên bão trở nên quen thuộc với công chúng tại một quốc gia cụ thể. Ví dụ, bão Sonca khi đổ bộ vào vùng giáp ranh Quảng Bình – Quảng Trị có sức gió tối đa 75 km/h; tên Sonca được lấy từ cơ sở dữ liệu đặt tên do chương trình Xoáy thuận nhiệt đới của WMO soạn thảo. Theo cơ chế đặt tên luân phiên, sau Sonca, cơn bão tiếp theo ở khu vực Tây Bắc Thái Bình Dương và Biển Đông sẽ có tên Nesat.

Một ví dụ khác cho thấy tính đa dạng của tên gọi là bão Yagi: tên này trong tiếng Nhật liên quan tới con dê hoặc chòm sao Ma Kết. Yagi bắt nguồn từ một vùng áp thấp hình thành cách Palau khoảng 540 km về phía tây bắc; sau đó được JMA phân loại là bão. Trong báo cáo tính chất, Yagi là cơn bão thứ chín được đặt tên trong mùa và được ghi nhận là có một số kỷ lục về cường độ và tiến triển thời tiết trong khu vực năm đó.

Lưu ý khi theo dõi tên bão trên bản tin

Khi nghe tên bão, người dân cần hiểu rằng:

• Tên chỉ là nhãn để nhận diện cơn bão — mức hiểm họa được đánh giá dựa trên dự báo cường độ, đường đi và cảnh báo từ cơ quan khí tượng.
• Một cơn bão có thể mang nhiều tên tùy theo vùng quan sát: ví dụ, một hệ thống khi vào vùng giám sát của Philippines sẽ được gán tên nội địa khác với tên quốc tế.
• Sức nặng của tên không phản ánh tự động mức nguy hiểm hiện tại; cần theo dõi thông báo chuyên môn về mưa, gió, triều cường và sơ tán.

Các câu hỏi thường gặp

Tên bão có thể được dùng lại không?

Có. Nhiều vùng sử dụng bộ danh sách lặp lại theo chu kỳ; ở khu vực Đại Tây Dương danh sách sẽ quay vòng sau sáu năm, nên tên của một năm có thể tái xuất hiện sau chu kỳ đó, trừ khi tên đã bị loại vì thiệt hại nặng.

Ai có thể đề nghị loại bỏ một tên bão?

Các nước thành viên trong ủy ban bão khu vực có thể đề nghị loại bỏ tên nếu cơn bão mang lại hậu quả quá nghiêm trọng; quyết định cuối cùng thường được đưa ra bằng bỏ phiếu ở cấp khu vực theo cơ chế của WMO.

Tại sao cùng một cơn bão có khi lại có hai tên?

Bởi vì các cơ quan khí tượng của từng vùng có thẩm quyền đặt tên khi hệ thống bước vào vùng giám sát của họ; do đó, một xoáy thuận có thể có tên quốc tế và một tên khác do cơ quan nội địa gán khi nó đi vào khu vực theo dõi riêng (ví dụ như PAR của Philippines).

Kết luận

Việc đặt tên cho các cơn bão là một giải pháp thực tế, được hoàn thiện qua nhiều thập kỷ, nhằm mục tiêu bảo đảm truyền đạt cảnh báo hiệu quả và giảm nhầm lẫn trong ứng phó thiên tai. Dù mỗi vùng có cách tổ chức và danh sách riêng, điểm chung là tên bão giúp tăng khả năng nhận diện, cải thiện khả năng báo động sớm và hỗ trợ công tác truyền thông trong tình huống khẩn cấp. Khi nghe tên bão trên bản tin, điều quan trọng là theo dõi thêm các chỉ số kỹ thuật và khuyến cáo của cơ quan khí tượng để biết mức độ rủi ro cụ thể.

Nếu bạn quan tâm đến mô hình dân số và cách vài họ chiếm số lượng lớn tại một quốc gia, bài viết vì sao vài họ chiếm đa số ở Trung Quốc và hệ quả thời đại số phân tích nguồn gốc tập trung họ, tác động của chuẩn hoá chữ viết và xu hướng số hoá tới những họ ít gặp.

Để hiểu rõ hơn về kim loại quý thường bị so sánh với vàng trắng, bạn có thể đọc bài đặc tính và cách phân biệt bạch kim với vàng trắng, trong đó trình bày nguồn gốc, tính chất vật lý và mẹo bảo quản để giữ giá trị trang sức lâu dài.

Nếu muốn biết về một chất y tế có cả ứng dụng lẫn rủi ro khi bị lạm dụng, bài tác hại và quản lý ketamin ở Việt Nam phân tích bản chất thuốc, các dạng bào chế và hệ quả khi sử dụng sai mục đích.