Sức mạnh công nghệ Trung Quốc: Hành trình chuyển từ tiếp nhận sang tự chủ

Trong vài thập niên, Trung Quốc đã chuyển đổi cơ cấu khoa học và công nghệ từ chỗ tiếp nhận tri thức nước ngoài sang phát triển năng lực nội sinh. Quá trình này không chỉ là tiếp thu công nghệ, mà còn là kết hợp chính sách công, đầu tư vào nghiên cứu và đào tạo nhân lực để hình thành chuỗi giá trị công nghệ riêng.

Những bước nền tảng: hợp tác quốc tế và chuyển giao kỹ thuật

Một phần quan trọng trong hành trình của Trung Quốc là hợp tác sâu với các đối tác phương Tây. Dự án hợp tác trong các ngành then chốt như năng lượng hạt nhân và hàng không đã tạo điều kiện cho việc tiếp cận kỹ thuật và kinh nghiệm quản lý quy mô lớn.

Ví dụ tiêu biểu là nhà máy điện Daya Bay, sử dụng lò phản ứng nước áp lực PWR-900 được chuyển giao từ công ty Framatome của Pháp. Công trình này là minh chứng cho việc Trung Quốc đã tiếp nhận công nghệ phức tạp thông qua các thỏa thuận quốc tế và sau đó vận dụng để xây dựng năng lực nội địa.

Lò phản ứng hạt nhân tại nhà máy điện Daya Bay, Trung Quốc được xây dựng nhờ quá trình chuyển giao công nghệ với công ty Framatome, Pháp (Ảnh: Berkeley Labs New Center).

Chính sách trong nước: đặc khu, tài trợ và hệ sinh thái nghiên cứu

Sự hình thành các đặc khu kinh tế và chính sách ưu đãi đã thúc đẩy luồng nhân lực, vốn và ý tưởng vào các vùng trọng điểm. Những khu vực như Thâm Quyến trở thành nơi kết nối doanh nghiệp, trường đại học và phòng thí nghiệm, sinh ra nhiều doanh nghiệp công nghệ cao.

Đặc khu kinh tế Thâm Quyến (Trung Quốc).

Thêm vào đó, một mạng lưới các trường đại học và viện nghiên cứu ngày càng mạnh giúp biến nguồn nhân lực thành lực lượng nghiên cứu, sản xuất và thương mại hóa công nghệ. Nhiều kỹ sư và nhà khoa học từng học tập, làm việc trong môi trường quốc tế đã quay về hoặc được tuyển dụng để tham gia các dự án nội địa.

Các ngành nổi bật và vai trò dẫn đầu toàn cầu

Theo một số phân tích trong lĩnh vực công nghệ then chốt, Trung Quốc đã chiếm ưu thế ở nhiều mảng. Có báo cáo liệt kê 44 công nghệ quan trọng; trong đó Trung Quốc dẫn trước Hoa Kỳ ở 37 lĩnh vực bao gồm viễn thông tần số, pin cho ôtô điện, vật liệu nano, siêu tụ điện, và công nghệ siêu thanh, cùng nhiều mảng khác.

Ở mảng phương tiện xanh, một con số được nhắc tới là Trung Quốc chiếm khoảng 60% thị phần ôtô điện toàn cầu vào năm 2022, phản ánh quy mô sản xuất và chuỗi cung ứng mạnh mẽ. Đồng thời, các doanh nghiệp nội địa tiến nhanh về hồ sơ bằng sáng chế, tập trung vào khoa học máy tính, viễn thông và điện tử.

Tích lũy năng lực nghiên cứu: nhân lực, tổ chức và đầu tư

Mạng lưới tổ chức nghiên cứu của Trung Quốc đã mở rộng cả về quy mô lẫn ảnh hưởng khoa học. Trong các bảng xếp hạng quốc tế, Viện Hàn lâm Khoa học Trung Quốc (CAS) nằm trong số những tổ chức có sự hiện diện mạnh mẽ, với quy mô hàng chục nghìn nhà nghiên cứu.

Theo dữ liệu được trích dẫn, CAS có hơn 60.000 nhà nghiên cứu — con số được so sánh là lớn gấp đôi so với quy mô một số tổ chức nghiên cứu ở châu Âu. Tổng chi cho khoa học và công nghệ của Trung Quốc được nêu ở mức gần 5 tỷ đô la, so với ngân sách 4,4 tỷ đô la của một số tổ chức nghiên cứu lớn khác.

Song song với đầu tư, việc tuyển chọn và nuôi dưỡng nhân tài đã giúp Trung Quốc tăng dần số lượng những nhà khoa học có sức ảnh hưởng toàn cầu. Một thống kê cho thấy có hàng trăm đến hàng nghìn nhà nghiên cứu Trung Quốc lọt vào các nhóm xếp hạng thế giới ở nhiều mức độ khác nhau, với con số cụ thể lần lượt là 304 (Top 10.000), 1.982 (Top 50.000) và 4.178 (Top 100.000).

Tác động đến đối thủ quốc tế và thị trường toàn cầu

Sự trỗi dậy công nghệ của Trung Quốc đã làm thay đổi lực lượng cạnh tranh trên thị trường toàn cầu. Các công ty phương Tây trong các ngành như năng lượng gió, đường sắt hay hàng không gặp phải sức ép cạnh tranh mạnh mẽ sau khi chuyển giao công nghệ và khi doanh nghiệp Trung Quốc bắt đầu thương mại hóa sản phẩm với chi phí và quy mô lớn.

Trong mảng thiết bị tiêu dùng và viễn thông, các tên tuổi Trung Quốc đã có giai đoạn vươn lên mạnh mẽ; một ví dụ được nêu ra là Huawei từng có thời điểm dẫn trước Samsung trên thị trường điện thoại toàn cầu.

Các bước tiếp theo: hạ tầng lớn và định vị quốc tế

Để củng cố vị thế, Trung Quốc đầu tư vào cơ sở vật chất nghiên cứu mang tầm quốc tế và phát triển các dự án không gian. Một mốc được đề cập là vào năm 2023, nước này lần đầu tiên đưa phi hành gia dân sự lên trạm vũ trụ Thiên Cung do chính họ xây dựng, cho thấy khả năng mở rộng hoạt động nghiên cứu không chỉ trên đất liền mà còn ra không gian.

Sau khi hợp tác chuyển giao công nghệ với hãng hàng không Airbus, Trung Quốc giờ đây đã có những mẫu máy bay thương mại của riêng mình. (Ảnh: Aviation Week).

Danh sách các tổ chức Trung Quốc có mặt trong bảng xếp hạng ảnh hưởng khoa học quốc tế (ví dụ theo Leiden) cũng tăng lên, với khoảng 16 cơ sở được ghi nhận trong nhóm 25 tổ chức có sức ảnh hưởng cao. Những bước này cùng với chính sách đào tạo và thu hút nhân lực giúp Trung Quốc xác lập vị thế cạnh tranh trên nhiều mặt trận khoa học.

Những điều nên lưu ý

• Quá trình tiến lên của Trung Quốc là sự kết hợp giữa tiếp thu công nghệ nước ngoài và xây dựng năng lực nội sinh thông qua chính sách công và đầu tư nghiên cứu.
• Sự mở rộng nhanh của ngành công nghệ có tác động trực tiếp đến cạnh tranh quốc tế, đặc biệt làm thay đổi vị thế của các doanh nghiệp phương Tây trong một số ngành.
• Một số báo cáo phân tích chỉ ra Trung Quốc dẫn trước trong nhiều công nghệ quan trọng, và có khả năng đạt ưu thế độc quyền trong một số mảng.

Kết luận

Nhìn chung, sự tiến hóa từ tiếp nhận công nghệ sang phát triển nội sinh đã giúp Trung Quốc trở thành một tác nhân quan trọng trong bản đồ khoa học và công nghệ toàn cầu. Quyết sách nhà nước, hệ thống đào tạo, đầu tư hạ tầng và khả năng thương mại hóa đã tạo thành một chuỗi liên kết giúp quốc gia này nâng cao năng lực nghiên cứu và cạnh tranh trên thị trường quốc tế.

Câu hỏi thường gặp (FAQ)

Trung Quốc tiến nhanh nhờ yếu tố nào?
Thông thường là sự kết hợp giữa hợp tác quốc tế ban đầu, chuyển giao công nghệ, đầu tư công vào nghiên cứu, cùng hệ sinh thái đặc khu và doanh nghiệp nội địa.

Những lĩnh vực nào Trung Quốc được cho là dẫn đầu?
Các báo cáo nêu ra nhóm công nghệ như viễn thông tần số, pin ôtô điện, vật liệu nano, và một số lĩnh vực công nghiệp xanh.

Điều này có ảnh hưởng gì tới các công ty phương Tây?
Việc Trung Quốc phát triển năng lực sản xuất và công nghệ đã tạo ra cạnh tranh mạnh mẽ, khiến một số doanh nghiệp phương Tây mất thị phần ở những ngành đã từng chuyển giao công nghệ.

Để biết thêm góc nhìn về mặt y tế và rủi ro liên quan tới lạm dụng một số loại thuốc gây mê, bạn có thể đọc bài viết phân tích chuyên sâu về ketamin: tác hại và quản lý ketamin ở Việt Nam.

Nếu bạn quan tâm đến những khám phá tự nhiên và sự kiện khoa học gần đây, có một bài viết mô tả khu vực dưới băng Nam Cực vừa được phơi bày sau hàng nghìn năm tối tăm: vùng biển dưới băng Nam Cực vừa lộ diện.

Và nếu tò mò về các bộ sưu tập xe hơi hiếm, có một bài tường thuật về những mẫu siêu xe độc bản thuộc sở hữu của Quốc vương Brunei: bộ sưu tập siêu xe độc bản của Quốc vương Brunei.